Мазмұнға өту
марапатына ие болды. Бұл марапат қазақстандық ғалымдардың кәсібилігіне және олардың зерттеу жұмыстары нәтижелерінің халықаралық ғылыми қоғамдастық үшін маңыздылығына берілген жоғары бағаның айқын дәлелі болды.
Қазақстан Республикасының Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев 2025 жылғы 26 қыркүйектеҒылым және технологиялар жөніндегі ұлттық кеңестің отырысында сөйлеген сөзінде Ядролық физика институтының базасында көп мақсатты зерттеу реакторын құрудың стратегиялық маңыздылығын ерекше атап өтті. Мемлекет басшысы Институттың ғылыми әлеуетін ескере отырып, бұл нысан еліміздегі жаңа ғылым қалашығының өзегіне айналуы мүмкін екенін айтты.
Жаңа зерттеу реакторының іске қосылуы есептік және эксперименттік зерттеулердің толық кешенін орындау үшін заманауи ғылыми-техникалық базаны қалыптастыруға мүмкіндік береді. ЯФИ ғалымдары мен инженерлері жаңа зерттеу реакторының активті аймағының есептеулерін өз күштерімен орындауды жоспарлап отыр. Бұл жұмыстардың күрделілік деңгейі қазіргі заманғы шағын модульдік реакторлардың (ШМР) ядролық бөлігін жобалау кезінде шешілетін міндеттермен салыстыруға болады. Сондықтан аталған жобаны іске асыру болашақта еліміздің осы бағыттағы ұлттық құзыреттерін қалыптастыруға, Қазақстанда ШМР жобалау мектебін дамытуға және шетелдік технологияларға тәуелділікті едәуір төмендетуге мүмкіндік береді.
Қазақстан Республикасының атом саласын дамытудың 2050 жылға дейінгі стратегиясын іске асыру аясында ЯФИ отандық атом энергетикасын дамытуды ғылыми-техникалық сүйемелдеуді қамтамасыз ететін жетекші ғылыми орталықтардың біріне айналып отыр. Эксперименттік базаны одан әрі дамыту, перспективті реакторлық технологиялар бойынша зерттеулер жүргізу, халықаралық ғылыми жобаларға қатысу және жоғары білікті мамандарды даярлау Институтқа Қазақстанның заманауи, қауіпсіз әрі бәсекеге қабілетті атом саласын қалыптастыруға елеулі үлес қосуға мүмкіндік береді.
SMR/AMR технологияларының дамуы аясында, әсіресе олар орналастырылатын өңірлерде, ірі АЭС салыстырғанда ядролық энергетикасына қоғамдық көзқарас қалай өзгеруде?
Соңғы жылдары атом энергетикасына деген қоғам көзқарасынан біртіндеп өзгеруін байқауға болады. Егер бұл тақырып салыстырмалы түрде жақында ғана қоғам тарапынан сақтықпен қабылданса, бүгінгі күнде атом саласын дамытуға деген қызығушылық айтарлықтай артып келеді. Бұл үрдіс Қазақстанға ғана емес, әлемдік атом энергетикасының жаңа даму кезеңіне қадам басқан көптеген елдерге де тән.
Мұндай қызығушылық бірнеше факторға байланысты туындап отыр. Ең алдымен, заманауи ядролық технологиялар алдыңғы буын технологияларынан едәуір ерекшеленеді. Жаңа буынреакторлары, соның ішінде шағын модульдік реакторлар пассивті қорғаныс жүйелерін, заманауиматериалдарды және цифрлық басқару технологияларын қолдануға негізделген қауіпсіздіктіңжоғары деңгейіне ие. Сонымен қатар, электр энергиясына жаһандық сұраныстың өсуі, экономиканы көміртексіздендіру қажеттілігі және энергетикалық қауіпсіздікті арттыру жағдайында көптеген мемлекеттер атом энергетикасын өздерінің ұзақ мерзімді энергетикалық теңгерімінің негізгі элементтерінің бірі ретінде қайта қарастырып отыр.
Көптеген елдердің тәжірибесі көрсеткендей, ірі энергетикалық объектілер, соның ішінде атом электр станциялары жұмыс істейтін немесе салынуы жоспарланып отырған өңірлердің тұрғындары мұндай бастамаларға көбінесе оң баға береді. Себебі, мұндай ауқымды жобаларды іске асыру аумақтардың кешенді дамуына ықпал ететіндігімен байланысты: жаңа жұмыс орындары ашылып, көліктік және инженерлік инфрақұрылым жүйелері дамиды, жергілікті бизнес қызметтеріне сұраныс артады, сондай-ақ инвестициялар тартылып, өңірдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қосымша мүмкіндіктер ашылады.
Сондықтан бүгінгі таңда атом энергетикасы туралы талқылау тек технологиялық мәселелермен шектелмейді. Мұнда электр энергиясын өндіру туралы ғана емес, сонымен бірге экономиканы ұзақ мерзімді дамыту, мемлекеттің энергетикалық тәуелсіздігін нығайту, өнеркәсіптің бәсекеге қабілеттілігін арттыру және елдің ғылыми-технологиялық дамуы үшін жаңа мүмкіндіктер жасау туралы айтылып отыр.
