Қазақ қоғамында ұстазға құрмет көрсету – атадан балаға жалғасқан дәстүр еді. «Ұстазыңды атаңдай сыйла» деген қағиданы бәріміз мектеп қабырғасында естіп өстік. Алайда соңғы жылдары әлеуметтік желілерде мұғалімге тіл тигізу, сабақ үстінде әдепсіз қылық көрсету, тіпті ұстазға қол көтеру сияқты оқиғалар жиі тіркеліп жүр. Бұл – жеке бір мектептің немесе мұғалімнің ғана емес, бүкіл білім беру жүйесінің дабылы.
Бүгінгі күннің басты парадоксы – заң жүзінде мұғалімнің мәртебесі бұрынғыдан да жоғары. 2020 жылы қабылданған «Педагог мәртебесі туралы» заң ұстаздың құқықтарын кеңейтіп, оған тіл тигізген ата-анаға немесе оқушыға әкімшілік жауапкершілік жүктеді. Бірақ іс жүзінде бұл нормалар толық іске аспайды. Көптеген мұғалімдер ата-анадан, оқушыдан қорланып, арыздануға батылы жетпейтінін айтады.
Бір жағынан, ұстазға құрметтің азаюы – қоғамдағы жалпы құндылық дағдарысының көрінісі. Білім – тек ақпарат емес, тәрбие. Бірақ біз білімнің екінші қырын – тәрбие мен әдепті үйретуді жүйелі түрде әлсіретіп алдық. Оқушының құқығы туралы жиі айтамыз, ал оның міндеттері мен жауапкершілігін ұмыт қалдырамыз.
Екінші жағынан, мұғалімдерге де жаңа талаптар қойылуда. Әр баланың психологиясы, отбасылық жағдайы әртүрлі. Қазіргі педагог тек білім беруші емес, психолог, медиатор, әлеуметтік қызметкер болуы тиіс. Бұл – орасан салмақ. Қоғам ұстаздың беделін сөз жүзінде ғана емес, іс жүзінде де қорғауы керек.
Шешім бар ма? Бар. Біріншіден, мектепішілік тәртіп ережелері нақты және жария болуы тиіс. Оқушы да, ата-ана да мұғалімнің абыройын түсірсе, заңдық салдары бар екенін білуі керек. Екіншіден, мұғалімдер мен оқушыларға арналған медиация мен психологиялық қолдауды күшейту қажет. Үшіншіден, ұстаздың мәртебесін көтеру – тек айлықпен өлшенбейді, оның кәсіби сөзіне құрметпен қараудан басталады.
Ұстазды сыйламаған шәкірт – тек бір адамның әдепсіздігі емес, тұтас қоғамның өз құндылықтарын жоғалта бастауының белгісі. Егер бұл үрдісті тоқтатпасақ, болашақ ұрпаққа берілетін білімнің де, тәрбиенің де сапасы төмендейді. Сондықтан бүгінгі таңда мұғалімнің беделін қорғау – мемлекет пен қоғамның ортақ міндеті.
Автор: Бердалы Ораз
