Ауылнай – тарихи тұрғыдан алғанда кіші әкімшілік қызметкер. Бұл лауазым 1822 жылғы «Сібір қазақтары туралы жарғы» негізінде енгізілген. Ресми атауы – ауыл старшыны. Ауылнайлар сайлаушылар съезінде ашық дауыс беру арқылы 3 жыл мерзімге сайланып, болысқа бағынған және уезд басшысы тарапынан бекітілген. Ауылнай, әдетте, елге сыйлы, тұрмысы түзу адамдар арасынан таңдалған. Оның міндетіне ауыл шаруашылығын ұйымдастыру, көшіп-қону жұмыстарын реттеу, дау-жанжалды шешу, алым-салық жинау, болыстық сайлауға қатысушыларды шақыру секілді жауапты жұмыстар кірген. Бұл лауазым кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында жойылғанымен, халық ауылдық кеңес төрағаларын ұзақ уақыт бойы «ауылнай» деп атап келді.
Ауыл – елдің түп қазығы, ата қонысы. Қазақтың болмысы мен дүниетанымында ауылды, елді мекендерді сақтап қалу – әрдайым өзекті мәселе. Дегенмен, уақыт ағымымен кейбір ауылдардағы кеңес дәуірінде болған орта және негізгі мектептер жабылып, бастауыш мектепке айналды, ал кейбірінде бастауыш мектептің өзі жұмысын тоқтатты.
Аудан аумағында бүгінде 9 ауылдық округке қарасты 13 елді мекен бар. Оның ішінде 3 ауылда орта мектеп, 5 ауылда бастауыш мектеп жұмыс істейді. Елді мекендердің барлығында медициналық пункттер халыққа қызмет көрсетіп отыр. Бір ауылда медициналық пункт бастауыш мектеп ғимараттарында орналасқан.
Жангелді, Айтпай, Үшкемпір, Ақбалшық, Борық, Аққұс, Плантация, Салтанат, Саралжын, Кіші Айдархан секілді шағын ауылдардың болашағы бүгінгі таңда, негізінен, мал шаруашылығын дамытуға байланысты. Осындай кішігірім елді мекендерді сақтап қалу мен дамыту ендігі кезекте сол ауылдардың белсенді азаматтары мен ауылнайларының ықпалына тікелей тәуелді болып отыр.
Мәселен, соңғы жылдары Мұқыр елді мекенінде соңғы екі жылда төрт тұрғын үй салынып, пайдалануға берілді, ал тағы екі баспана биыл тұрғындарға табысталмақ. Сонымен қатар ауданға қатынайтын жолдың да мәселесі де шешілуде. Жуалыой ауылында төрт үй ел игілігіне беріліп, қосымша екі тұрғын үйді тапсыру биылға жоспарланған. Сарыкөл ауылында тоғыз отбасы жаңа қонысқа көшсе, тағы бір отбасы биыл баспаналы болады. Бұдан бөлек, аталған елді мекенде жаңа мәдениет үйінің құрылысы жүргізілуде. Ал өткен жылы Кіші Айдархан елді мекенінде медициналық пункт пайдалануға беріліп, екі пәтерлі тұрғын үй бой көтерді. Жангелді ауылында да екі пәтерлі тұрғын үй салынып, биыл отбасылар қоныстанбақ. Бұл баспаналар санатқа жататын тұрғындарға кезек тәртібімен ұсынылады. Бұл – ауыл болашағына деген сенімнің, ауылдық округ әкімдері мен ауылнайларының ұсыныстары негізінде жүзеге асып жатқан нақты істердің көрінісі. Бүгінгі мақаламызда ауылдық округтерге қарасты елді мекендердегі ауылнайлардың рөлі мен маңызына тоқталамыз.
Қоғамдық жауапкершілік – ауыл тірегі
Биылғы қаңтар айында аудан әкімі ауылдық округ әкімдерімен, ақсақалдар кеңесінің төрағаларымен және елді мекендердің ауылнайларымен кездесіп, алдағы жұмыстарды талқылап, шағын ауылдардың өзекті мәселелерін тыңдады. Кездесуде ауыл әкімдері мен ақсақалдармен қатар, ауылнайлар да өз ауылдарының түйткілді мәселелерін көтерді. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев: «Қазақстан мемлекеті азаматтық қоғамды қолдап, оның өрісін кеңейтуге әрдайым баса мән береді. Мемлекет пен қоғам арасындағы сұхбат пен ынтымақтастық – ел өркендеуінің маңызды шарты», – деп атап өткен болатын. Конституцияда көрсетілген жергілікті өзін-өзі басқару қағидаттарына сәйкес, ауылнайлар да азаматтық қоғамның дамуына үлес қосатын маңызды тұлғалар саналады. Ауыл тұрғындарының жергілікті мәселелерді шешуге белсене қатысуы – заңды әрі қажетті үдеріс.
Мұқыр ауылындағы үлгілі тәжірибе
Осы бағыттағы нақты мысал ретінде Мұқыр ауылының ауылнайы Энгельс Әлмұқановты атауға болады. Ол 2012 жылы «Ауыл басшысы» деген куәлік алған. Бұл куәліктің заңдық күші болмаса да, азаматтық жауапкершілікті сезініп, ел мүддесіне қызмет етуге серпін бергені анық. Бұдан 5–6 жыл бұрын Мұқыр өзенінің кеуіп қалуына байланысты мәселе көтеріп, ауыл тағдырына бейжай қарамай, белсенділік танытқандардың бірі де – осы азамат. Сонымен қатар, Мұқыр ауылы бұйрат құмдарымен танылып, бүгінде аудан көлемінде туристік аймақ ретінде де белгілі бола бастады. Ауылға келген қонақтар мен тілшілер ауылнайдың шаңырағынан дәм татпай кетпейді. Ол ауылдағы мәдени-спорттық шараларға қолдау көрсетіп, құрметті қонақтарды қарсы алуға, жастар бастамаларын демеуге үнемі атсалысып келеді. Ассамблея жастары ұйымдастырған құмда жүгіруден өткен облыстық жарыс кезінде де осы ауылдың азаматтары демеушілік танытты. Белсенді қоғамдық қызметі үшін Энгельс Қуанышұлы аудан әкімдігі, «Атамекен» ұлттық кәсіпкерлік палатасы, облыс әкімі Алтай Көлгінов пен облыстық мәслихат хатшысы Мәлік Құлшар тарапынан Құрмет грамоталарымен марапатталған.
Жалақы алмай-ақ, ел үшін еңбек етіп жүрген осындай ауылнайларды халық болып қолдау, қадірлеу – орынды іс. Бұл тәжірибені басқа ауылдарға да кеңінен тарату – ауылдарды сақтап қалудың тиімді жолдарының бірі. Ауылнай атауын қайта жаңғыртып, азаматтық қоғамның үнін күшейту алдағы уақытта да күн тәртібінен түспеуі тиіс.
Сыйлыхан ЖҰМАСАЛЫҚ,
Жаңақала ауданы
