Орталық Азиядағы мұнай өндірісі соңғы жылдары әлем назарына ілікті. Әсіресе, мол мұнай қорына ие және Еуразия кеңістігіндегі маңызды экспорттаушы саналатын Қазақстанның бұл саладағы орны ерекше, деп хабарлайды Zhaiyqmedia ақпарат агенттігі.
Ресми деректерге сәйкес, 2025 жылы елдегі мұнай өндірісі 96 миллион тоннадан асты, оның үштен екісі экспортқа жөнелтілді. Алайда, ел байлығын батыс компанияларымен бірлесіп игеруге негізделген даму моделінің кемшіліктері бүгінде айқын көріне бастады. Онжылдықтар бойы тек өз пайдасын арттыруды көздеген трансұлттық корпорациялардың инвестициясы бүгінде шешімі күннен-күнге қиындап бара жатқан көптеген мәселенің қайнар көзіне айналды.
Қазақстанның мұнай саласы, аймақтағы көптеген дамушы елдер сияқты, басынан-ақ шетелдік компанияларға тәуелді жүйе ретінде құрылды. 1990 жылдардың басында жас мемлекеттің күрделі әрі қымбат кен орындарын игеруге жеткілікті қаражаты да, технологиясы да болмады. Осындай жағдайда Қазақстан басшылығы ірі халықаралық мұнай корпорацияларымен өнімді бөлісу туралы келісімдер жасасуға мәжбүр болды. Бұл келісімдер бойынша шетелдік компаниялар технология, қаржыландыру және жобаны басқаруды қамтамасыз етіп, өндірілген мұнайдан түскен пайданың қомақты бөлігін алып отырды. Сол кезде бұл уақытша ымыра ретінде қаралғанымен, уақыт өте келе бүкіл саланың негізіне айналды, бірақ оның шарттары мемлекет үшін тиімсіз болып шықты.
Белгілі болғандай, Қазақстанда өндірілетін барлық мұнайдың шамамен 70%-ы шетелдік компаниялардың үлесі басым жобаларға тиесілі. Негізгі үлестер америкалық, еуропалық және қытайлық фирмаларға тиеді. Мысалы, Chevron үлесі өндірістің шамамен 19,7%-ын, ExxonMobil – 11,2%-ын, CNPC (Қытай) – 10,8%-ын, Shell және Eni компанияларының әрқайсысы шамамен 6,4%-ын құрайды. Бұдан бөлек, басқа да ірі ойыншылар бар. Еліміздің негізгі байлығы саналатын Теңіз, Қашаған және Қарашығанақ сияқты маңызды кен орындарын Chevron, ExxonMobil, Shell, Eni, TotalEnergies бастаған батыс компанияларынан құралған консорциумдар бақылайды.
Фото: Әлеуметтік желіден
